Πνευματική ηγεσία

Αν κάτι βρίσκω τουλάχιστον εκνευριστικό είναι εκφράσεις όπως «πνευματική ηγεσία», «πνευματική καθοδήγηση», «πνευματικός άνθρωπος», «πνευματικός πολιτισμός» και η συνεπακόλουθη ταύτιση αυτών των εκφράσεων με εντελώς συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων: συγγραφείς, ποιητές, συνθέτες και γενικά άνθρωποι που παράγουν «άϋλο» έργο.

Στο ίδιο πλαίσιο τοποθετείται και η αποδοχή για τον «πνευματικό ρόλο» που έχει η Εκκλησία. Αν και η τελευταία με αλαζονεία και αυταρέσκεια έχει δώσει στον εαυτό της έναν τέτοιο ρόλο και τον προπαγανδίζει για αιώνες. Εξ’ ού και ο ρόλος του πνευματικού που πρέπει να έχει κάποιος.

Ουσιαστικά λοιπόν φαίνεται ότι ο πνευματικός ρόλος σε μια κοινωνία είναι εργολαβία μιας χούφτας ανθρώπων που ο λόγος τους έχει, θεωρητικά, αξία εξ’ αποκαλύψεως αλήθειας.

Θεωρώ τη λογική της αναγνώρισης κάποιων μέσα σε ένα πληθυσμό ως πνευματικών ηγετών ως την πιο ολοκληρωτική λογική που θα μπορούσε να εγκαθιδρυθεί. Ουσιαστικά υπάρχει η αναγνώριση ότι κάποιοι έχουν αναλάβει ένα ρόλο πνευματικής (εγκεφαλικής) καθοδήγησης όντων άβουλων και χαζών. Και ναι, υπάρχουν άνθρωποι όντως προικισμένοι και ταλαντούχοι αλλά αυτό δε σημαίνει τίποτα άλλο πέρα από αυτό που προφανώς ισχύει: ότι είναι προικισμένοι και ταλαντούχοι.

Ακόμη και αν δεχόμασταν ότι θα μπορούσαν να είναι η πνευματική καθοδήγηση μιας κοινωνίας (για μένα κάτι τέτοιο θα σήμαινε την ύπαρξη κοινωνίας φοβικής, με ενήλικα μέλη που επιδιώκουν άλλοι να αποφασίζουν για αυτούς ώστε να μην έχουν ευθύνη για τίποτα, που θέλει να παρονάρεται και να άγεται λόγω ανωριμότητας) πού ξεκινάει και που τελειώνει αυτή η πνευματική καθοδήγηση; Αν υποθέσουμε ότι κάποιοι «πνευματικοί ηγέτες» (π.χ Ελύτης ή Σεφέρης που είναι και αναγνωρίσιμοι) έτρωγαν ευχάριστα κουνουπίδι ή μπάμιες θα έπρεπε όλος ο πληθυσμός να ακολουθήσει τις διατροφικές τους συνήθειες ή έστω να του συνιστάται κάτι τέτοιο; Ή αν τους άρεσαν τα κόκκινα πουκάμισα θα έπρεπε να διδάσκεται κάποιος από το σχολείο ότι το κόκκινο πουκάμισο είναι μια πολύ ωραία επιλογή; Θα μπορούσε επίσης κάποιος να συνδέσει την ικανότητα που είχαν όχι μόνο ως έμφυτη τάση αλλά και με τον τρόπο ζωής ή ψυχαγωγίας; Και αν ναι τότε θα έπρεπε το κράτος να το περνάει ως μήνυμα στα σχολεία; Και αν οι «πνευματικοί άνθρωποι» είναι χωρισμένοι σε ομάδες που υποστηρίζουν διαφορετικά πράγματα;

Επίσης είναι ερώτημα πότε και πώς προέκυψε η Αλήθεια ότι οι πνευματικοί άνθρωποι πρέπει να είναι οπωσδήποτε ποιητές, συγγραφείς, καλλιτέχνες, μουσικοσυνθέτες ή μέλη ιερατείου; Δεν μπορεί δηλαδή ένας χημικός, ένας μηχανικός ή ένας προγραμματιστής να είναι και αυτός ένας «πνευματικός άνθρωπος»; Ή ένας δάσκαλος ή ένας επιχειρηματίας; Μήπως η παραγωγή ενός αυτοκινήτου ή ενός ιατρικού εργαλείου δεν προϋποθέτει χιλιάδες ώρες μελέτης και εργασίας από ανθρώπους με γνώση; Ο ηλεκτρονικός κόσμος που ζούμε (και πλέον χωρίς αυτόν όλα θα ήταν διαφορετικά) δεν είναι προϊόν σκέψης και κατάθεσης πνευματικής εργασίας; Στο κάτω κάτω αν η κατοχή γνώσης και η προώθησή της δεν είναι μέρος ή ακόμη και η ουσία του ανθρώπινου πνεύματος τότε τι είναι;

Πιθανώς αυτή η αρχή να έχει τις ρίζες της, τουλάχιστον στη Δύση, στο γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες (ειδικά της κλασσικής περιόδου) θεωρούσανε τη φιλοσοφία και τη ρητορική ως την κορυφή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Βέβαια είναι γεγονός ότι στον ελληνικό αλλά και στον ρωμαϊκό κόσμο αργότερα υπήρξε και σημαντική τεχνική πρόοδος σε μηχανικές κατασκευές, στην οδοποιία, στην αρχιτεκτονική, στη γλυπτική και στην αγγειοκατασκευή. Κάποιος μπορούσε να εκτιμήσει την αξία και το έργο ενός μη φιλοσόφου, ενός μη θεωρητικολογούντος όπως ο Φειδίας ή ο Ιπποκράτης.

Αλλά τελικά πιστεύω ότι αυτό που εγκαθίδρυσε αυτή την αναζήτηση «πατερούληδων» και «πνευματικών καθοδηγητών» ήταν η μακραίωνη συνέχεια με τον χριστιανισμό και αργότερα (στην Ανατολή και στα Βαλκάνια) το Ισλάμ που έφεραν στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος και της ενασχόλησης τη θεολογία. Και αν η φιλοσοφία προσπαθεί να ερμηνεύσει τον κόσμο και μπορεί να αναιρείται αλλά και να φιλοξενεί δεκάδες διαφορετικές απόψεις, η θεολογία και ειδικά η προερχόμενη από ένα άριστα οργανωμένο ιερατείο με ισχυρή συνοχή, έχει ήδη επιτύχει την ερμηνεία των εγκοσμίων και ασχολείται με το  αλλά ακόμη περισσότερο με τον τρόπο ζωής των πιστών που πρέπει να είναι έτοιμοι για το ταξίδι στους Ουρανούς. Για την Εκκλησία π.χ ότι και να εφεύρει ο άνθρωπος, όση επιστημονική και τεχνική πρόοδος και να υπάρχει η ουσία παραμένει μία: ο πηγαιμός όχι στην Ιθάκη αλλά στον Θεό. Όσο για το Ισλάμ το Κοράνι περιέχει λέει όλη τη γνώση που χρειάζεται ο άνθρωπος. Αφού μίλησε ο Θεός δεν υπάρχει τίποτα άλλο πλέον να ειπωθεί.

Πρακτικά αυτό έφερε μια πραγματική αδιαφορία και υποτίμηση έως αποκλεισμό και απαγόρευση οποιαδήποτε άλλης ανθρώπινης δραστηριότητας και είδους σκέψης. Δεν είναι νομίζω τυχαίο ότι η απαλλαγή από την εκκλησιαστική/ιερατική εξουσία και η διαφοροποίηση της ανθρώπινης σκέψης ξεκίνησε στη Δύση και όχι στο χώρο του Βυζαντίου και της Ανατολής. Πέρα από άλλες αιτίες, η εκκοσμίκευση της Καθολικής Εκκλησίας και η δίψα της για πολιτική εξουσία έδωσαν τη δυνατότητα σε δεκάδες διαφορετικούς επαγγελματίες της εποχής που υπηρετώντας την κατάφεραν ταυτόχρονα να αναδειχτούν και να διεκδικήσουν το δικαίωμα στην ύπαρξη.

Το θέμα είναι λοιπόν ότι η αναγώριση «πνευματικών καθοδηγητών» σε μία κοινωνία ταυτίστηκε πολύ νωρίς με τη χρήση τους ή την εκμετάλλευσή τους από απόλυτες εξουσίες: φεουδαρχίες, θεοκρατίες, μοναρχίες, δικτατορίες αργότερα ή για εθνικιστικούς σκοπούς και κυνήγι αντιφρονούντων και «εσωτερικών εχθρών». Ακόμη και «απελευθερωτικές» ιδεολογίες όπως ο σοσιαλισμός και ακόμη περισσότερο φυσικά ο κομμουνισμός δεν μπόρεσαν να ξεφύγουν από τη λογική ότι υπάρχει μία μάζα ανοήτων που πρέπει να γαλουχηθεί με συγκεκριμένα ιδεώδη και να ελεγχθεί η συμπεριφορά της.

Και αν στη Δύση η λογική της καθοδήγησης της μάζας από διάφορους πεφωτισμένους έχει υποχωρήσει τα τελευταίες δεκαετίες  το πρόβλημα εξακολουθεί και υπάρχει σε πολύ μεγάλο βαθμό στην σημερινή Ελλάδα, γνήσιο τέκνο θεολογικής κουλτούρας. Και έγκειται εκεί ακριβώς ότι μέχρι και σήμερα η μέση ελληνική σκέψη αντιμετωπίζει το παρελθόν της και τον κόσμο μέσα από το χριστιανικό πρίσμα. Ακόμη και η ερμηνεία ή η ηθικολογική κριτική του αρχαίου ελληνικού κόσμου ή του κόσμου των χρόνων της εμφάνισης του χριστιανισμού γίνεται με χριστιανική λογική. Απόψεις φιλοσόφων αντιμετωπίζονται ως μοναδικές αλήθειες, αν πει κάποιος (ειδικά ξένος) ότι αυτό που είπε π.χ ο Πλάτωνας ή ο Δημόκριτος ή ο Ηράκλειτος είναι λάθος ή ανοησία αισθανόμαστε όλοι προσβεβλημένοι. Άνθρωποι που μπορεί να υπερασπίζονταν με πάθος τις απόψεις τους αλλά δεν ισχυρίστηκαν ποτέ ότι ήτανε Προφήτες αντιμετωπίζονται ακριβώς ως τέτοιοι.

Ειδικά στην Ελλάδα η πρόσφατη «πνευματική μας ηγεσία»  ήταν επηρεασμένη  και πολύ συχνά στρατευμένη στην εξυπηρέτηση των εθνικών ιδεωδών. Το Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών της δικτατορίας δεν ήτανε μια παρόρμηση μιας ομάδας αξιωματικών για 7 χρόνια αλλά μια καλά ριζωμένη άποψη για πολλές δεκαετίες πριν. Ίσως από τα γεννοφάσκια του ελληνικού κράτους. Αλλά και άνθρωποι δημοκρατικών πεποιθήσεων ήταν πολύ δύσκολο να μην εμποτιστούν με τις λογικές της ανωτερότητας της ελληνικής φυλής και της ιδιαίτερης σχέσης της με τον Θεό. Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ένα παράδειγμα.

Παρακολουθώ ότι συχνά πυκνά πολλοί στο Ιντερνετ, σε εφημερίδες ή σε περιοδικά διανθίζουν τα γραπτά τους με αποφθέγματα, ρήσεις, απόψεις ή αποσπάσματα γνωστών προσωπικοτήτων του παρελθόντος ή του παρόντος. Το πιο ενδιαφέρον είναι που πολλές φορές άνθρωποι διαφορετικών ιδεολογιών επικαλούνται τους ίδιους ανθρώπους για να δώσουν ιδιαίτερη βαρύτητα στα λεγόμενά τους.

Πχ. «Το Έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθινό.» Τάδε έφη Σολωμός. Χρησιμοποιείται από, ας πούμε, προοδευτικούς και φυσικά εννοείται εναντίον σωβινιστικών απόψεων.

Ο ίδιος όμως ο Σωλομός χρησιμοποιήθηκε και για την εξαγωγή αντίθετων συμπερασμάτων από έναν επίσης ας πούμε προοδευτικό. Θεωρήθηκε ύμνος σε σφαγή, σε γενοκτονία και δεν ξέρω εγώ τι άλλο.

Τι σημαίνει ομως «εθνικό ό,τι είναι αληθινό;» Αν εννοούσε ο Σολωμός ως αληθινό τα ανώτερα και αληθινά ιδανικά του έθνους (που είναι φυσικά τα μόνα αληθινά ιδανικά); Την επιθυμία να πεθαίνει κανείς στο πεδίο της μάχης κρατώντας το όπλο του και εξοντώνοντας τους εχθρούς του Γένους; Τότε η πρόταση παίρνει ένα διαφορετικό νόημα.

Αν πάλι με τον Ύμνο στην Ελευθερία ο Σολωμός προσπάθησε να περιγράψει μια σφαγή με κάθε αποκρουστική λεπτομέρεια ώστε υποσυνείδητα (σαν κασέτα που παίζει ανάποδα δηλαδή) να περάσει το μήνυμα στους τότε Έλληνες πως το να σφάζεις δεν είναι καλό και στην προσπάθειά του να μη τον περάσουν για μεγάλο ανθέλληνα να το έγραψε δήθεν σαν Ύμνο; Τότε ο Ύμνος παίρνει αντισωβινιστικό χαρακτήρα. Εδώ ο Πατριάρχης αφόρισε (πολυσέλιδα και αυτός) τάχα μου τάχα μου την Επανάσταση. Και ο Υψηλάντης φυσικά το κατάλαβε το υποννοούμενο.

Ανάλογα παραδείγματα υπάρχουν και με άλλες περιπτώσεις προσωπικοτήτων που στρατεύονται με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες για στήριξη πολλές φορές αντίθετων απόψεων.

Δεν αρνούμαι την ύπαρξη ανθρώπων με ιδαίτερα ταλέντα, με καλύτερη ικανότητα κατανόησης του Α δεδομένου ή γεγονότος, ή ανθρώπων με ευγλωττία ή οποιαδήποτε άλλη ξεχωριστή ικανότητα ή ακόμη την επιρροή από την οικογένεια και το σχολείο.

Πιστεύω όμως ότι είμαστε σε μια εποχή που ο καθένας θα μπορούσε να είναι «πνευματικός» του εαυτού του. Η σύγχρονη εποχή δίνει τη δυνατότητα να ξεφύγουμε από τη λογική ότι υπάρχει μία μάζα που χρειάζεται καθοδήγηση. Γιατί τη μάζα πρέπει να θέλεις να τη δεις ως μάζα για να τη χαρακτηρίσεις έτσι. Οι καλές ιδέες είναι σημαντικές όταν χρησιμοποιούνται ως αφετηρία ή σκαλοπάτι για το επόμενο βήμα και όχι όταν παγώνουν στο χρόνο.

 

Advertisements
This entry was posted in Κοινωνία. Bookmark the permalink.

2 απαντήσεις στο Πνευματική ηγεσία

  1. Ο/Η doctor λέει:

    Ο Σολωμός είναι σαν το σολωμό.
    Αναλόγως πως τον …θέλεις, τον πακετάρεις, τον βάζεις σε κονσέρβα, τον τηγανίζεις, τον κάνεις σαλάτα, τον κάνεις στα κάρβουνα!

    Αν το έθνος διαλέγεται εθνικώς, τότε δεν δύναται να λέει την αλήθεια, διότι τότε δεν διαλέγεται εθνικώς και βλάπτει τον εαυτό του.
    Αν το έθνος διαλέγεται αληθώς, τότε σε μερικές γενιές θα βλέπει τα ραδίκια ανάποδα ως μηχανισμός που επετέλεσε το έργο του και …απεσύρθη.
    Να ένα λάθος στο σύστημα της Λογικής.

    Ο Σολωμός έλαβε ιταλική παιδεία, και ξεκίνησε γράφοντας ιταλόγλωσσα σονέτα. Χρειάστηκε κάποιο χρονικό διάστημα ώσπου να εξοικειωθεί πλήρως με την ελληνική γλώσσα. Ιταλικά ποιήματα έγραψε και στην τελευταία του περίοδο.
    Α, ήταν και γιος ενός ηλικωμένου κόντε και της νεαρής υπηρέτριάς του (το γράφω για κάποιους πουριτανούς που τραγουδάνε ερχόμενοι σε εθνική στύση τον εθνικό ύμνο)…!

    doc

  2. Ο/Η parisbrouzos λέει:

    Doctor,
    για το Σολωμό το διάβασα και εγώ πρόσφατα ότι είχε ιταλική παιδεία, από τη μικρή μάλιστα ηλικία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s